تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی

الف- تعريف واژه ها
يکي از مباحث مهم و ضروري در هر تحقيقي، بررسي مفاهيم کليدي آن در ابتداي تحقيق است، در اين راستا موضوع مورد نظر نيز مستثني نخواهد بود، بنابراين براي شناخت فرهنگ و تمدن اسلامي آشنايي با برخي مفاهيم ضروري است، از جمله اين مفاهيم واژه هاي تاريخ، فرهنگ، تمدن و تجدد مي باشند. شناخت اين مفاهيم ما را براي ورود به بحث اصلي ياري مي رساند، لذا به اختصار معنا و مفهوم هر يک را مورد بررسي قرار مي دهيم. 
1- تاريخ
براي واژه تاريخ تعاريف گوناگوني ارائه شده است. عده اي معتقدند: «تاريخ علمي است که در آن از حوادث زمان گذشته بشر بحث مي شود»1. تاريخ در لغت به معني وقت شناسي و در عرف و اصطلاح تعيين وقت را مي رساند، لذا تعريفي که از آن وجود دارد چنين است: «تاريخ شناسايي وقت است با استناد به آغاز حدوث امري شايع و رايج ، همچون ظهور ملتي يا وقوع حادثه اي هولناک چون توفان يا زلزله اي بزرگ...»2 تعريف ديگر، تاريخ را عبارت از فني مي داند که در آن از وقايع زمان و آنچه در عالم است، از حيث تعيين و تقريب بحث مي نمايد.3 علماي مسلمان نيز تعاريف مختلفي براي تاريخ ارائه نموده اند؛ گروهي اصل آن را عربي و معناي آن را نهايت و آخر هر چيز دانسته اند و عده اي آن را فارسي و اصل آن را «ماه روز» مي دانند.4
اين علم يا به زبان قرآن، روزهاي خدا5، منبع سوم معرفت به شمار مي رود6 .
سيد حسين نصر در تعريف تاريخ مي نويسد: «در نظر فرد مسلمان، تاريخ يک رشته از پيشامدهاست که به هيچ وجه تأثيري در اصول غير وابسته به زمان اسلام ندارد. »7
در مقابل اين تعاريف ، تعاريف ديگري نيز ارائه شده است. براي نمونه دکتر شريعتي مي نويسد: 
«تاريخ گذشته اي است که زمان حال را پديد آورده است. تاريخ حرکتي است که به سوي آينده در جريان است. تاريخ عمر نوع انسان است.»8